Demian

demian, la historio de la junaĝo de emil sinkler / hermann hesse, trad. detlef karthaus. - novjorko: mondial, 2007. - 141 p.
originala titolo: demian, el 1919.

ĉiuj romanoj de la germana kaj svisa artisto hermann hesse (1877-1962) havas komunajn rekoneblajn etoson, temaron kaj stilon. "demian" estas adoleskiĝa romano, kiu forte elspiras tiun serĉon de vivmotivo, tiun fascinon por iuj kaŝitaj, eble mistikaj, eble psiĥanalizaj fundamentoj de homa animo, kiu estas karaktera de la hesaj verkoj.

la rakontanto priskribas sian vivon de infanaĝo ĝis plenkreskiĝo kiel vojon al iu pli alta, sopirata revelacio. tiu intima tono tamen ne tute enfermas la leganton en la subjektiveco de la rakontanto, ĉar ĉi tiu iras sian personan vojon dank' al renkontiĝoj kun modelaj kaj iafoje ankaŭ malmodelaj homoj — interalie kun la titoldona "demian" —, kies diroj kaj agoj kontraŭpezas liajn. oni ne atendu do de ĉi tiu verko precizajn priskribojn de lokoj aŭ de cirkonstancoj; la ĉefa koncerno estas la sentoj, pensoj kaj mondrigardo de la mi-persono, laŭnome emil sinkler. ĉu ĉi tiu fine atingas aŭ ne atingas sian celon, kontentigas aŭ ne kontentigas sian komprenavidon fronte al la mondo, la leganto mem juĝos.

la traduko efike peras la fluan, senembarasan, iom romantikan stilon de hesse. provlego kaj publikigo ĉe serioza eldonejo igas la tekston preskaŭ senmakula krom iuj preteratentoj ("sencon de honoro" (senton), "oni konsideras min etan infanon" (eta infano), "tiu signo ne signifas honto" (honton), "komencis nova turmento" (komenciĝis) kaj malmultaj similaj...).

ĵ. vaŝe

Renardo Vulpo

renardo vulpo / anonima, trad. pieter jan doumen. - hechtel-eksel: la tradukinto, [2010]. - 164 p.

originala titolo: van den vos reynaerde.

satiristoj volonte bildigas homojn kiel bestojn. jen tigro aŭ lupo figuras kruelulon, jen azeno aŭ bovo stultulon. fabloj tiamaniere mokas homajn misojn kaj sociajn rilatojn.

tiun satirospecon eŭropa mezepoko ampleksigis per la aventuroj de trompema vulpo nomata "renardo", kiuj siatempe tiom popularis, ke la diversaŭtoraj kaj diverslingvaj tianomaj "branĉoj" de la "romano de renardo" iĝis iom vasta literaturo, kiun nur specialistoj bone supervidas.

feliĉe, pri renardo ekzistas sufiĉe kohera verko el la 13a jarcento. la malicaĵojn de la vulpo ĝi bone resumas, kondiĉe nur ke oni proksimigu ĝin al moderna leganto. ĝi verkiĝis en la lingvo dica — tio estas malnov-nederlanda — sub la titolo "pri la vulpo renardo". la proksimigon al nuntempa kaj esperantlingva publiko surprenis p. j. doumen.

la aŭtoro prezentas sin en la unuaj versoj:

mi, willem, kiu madok faris,
dum multaj noktoj maldormante
[...]

sed pri tiu alia verko "madok" oni scias nenion. tiu vilhelmo restas do anonimulo postlasinta nur unu konatan verkon.

kompare kun aliaj renardo-verkistoj, vilhelmo lerte unuecigis la rakonton ĉirkaŭ la proceso de renardo. la reĝo de bestoj, leono noblo, pro la multo de plendoj kontraŭ renardo vokigas lin por proceso antaŭ la kortegon de bestoj. li komisias unue sian ministron, la urson bruno, kiun renardo ruze logas al kaptilo kaj batigas de kamparanoj. duavice kurieras la kato tiberto, kiun renardo simile trompas. fine estas sendata la melo grimberto, parenco de renardo, kiun ĉi tiu ne aŭdacas trompi. renardo kunvojas, aperas antaŭ malfavora kortega juĝistaro, respondas al la akuzoj, kaj ricevas kondamnon al pendumo pro siaj multaj fiaĵoj. sed per elokventa mensogado, la vulpo trompas la gereĝojn, ricevas indulgon, kaj sub preteksto de pentofara pilgrimo li forlasas la kortegon, rapidas al sia hejmo kaj fuĝas kun sia familio.

oni povas bedaŭri, ke aliaj famaj epizodoj estas nur skizataj. kiel renardo eluzis reĝan komision pri anoncado de ĝenerala paco de la bestaro, aperas nur alude en iuj versoj. kiel li instruis vintran fiŝkaptadon al la lupo, aperas nur resume en la konfeso de liaj pekoj al grimberto:

[...] iun vintron, kiam
fortege frostis, mi instruis
lin kapti fiŝojn per la vosto.
Tra truo, kiun oni hakis
en la glacio de lageto,
la lup' pendigis sian voston,
senmove atendante, ke la
fiŝetoj mordos la logaĵon
[...]

tamen la la densigo de la rakonto gajnigas pli grandan koherecon kaj senrompecon ol en aliaj versioj. la aŭtoro rapide kaj vigle bildigas la situaciojn, la karakterojn de la bestoj, kaj bone kondukas la intrigon.

forme la tradukinto frontis ne nur antikvan lingvon, sed ankaŭ versan formon, kiu tiutempe estis kutima en plejmultaj rakontoj. li havis elekton inter strikta fideleco, tio estas tradukado per rimaj versoj, aŭ pli granda libereco, tio estas prozigo. li elektis mezan vojon, tradukante senrime kaj iom ŝveligante la nombron de versoj kompare kun la originalo. la rezulto laŭ mi bonas. ĝi peras ritmon de versa rakonto, kaj samtempe lasas sufiĉan liberon por flua kaj varia stilo.

la farita laboro ampleksas ankaŭ la dividon de la tuto laŭ ok ĉapitroj kaj la provizadon de enkonduko kaj notoj. dank' al la notoj la leganto komprenos aludojn al mezepokaj procesaj kaj aliaj moroj, kiujn la rakonto fidele bildigas, kaj ekscios pri loknomoj per kiuj la aŭtoro ankris la okazaĵojn en la reala flandrio de la 13a jarcento.

la eldonon ilustras gravuraĵoj de wilhelm von kaulbach.

homoj, kiuj ne trovos aliajn komentindaĵojn, povos plendi pri kelkaj "mava" aŭ "noci". ĉasantoj de eraroj aŭ dubindaĵoj ne trovos multajn: "la reĝo ĵuris per lia tron'", "vin min sekvos", "kuregis al kortum' kaj rego", "li pendis la pilgrimosakon", eventuale "anatema", iom libera uzo de "ŝuldi", prefero por ne tre kutima "eskapi al". sume bagateloj, kiuj neniel embarasos la legadon de agrable humura verko.

ĵ. vaŝe

misio sen alveno

misio sen alveno / john francis. - la laguna, 1982. - 159 p.

en la lingvo internacia sufiĉe hejmiĝis sciencfikcio, por ke neniu miru pro "laserpistolo", "galaksia imperio" kaj aliaj rekvizitoj same necesaj en ĝiaj rakontoj, kiel parolaj bestoj en fabloj.

al tiu temaro john francis faris sian kontribuon per mezgranda, sufiĉe varia romano.

la rakonto sekvas viron, kiun progesinta civilizo komisias por la esploro de iom postrestinta planedo, rande de la galaksio, kiu strange similas al nia tero. lia veno kirlas intrigojn inter diversaj institucioj kaj homoj, kaj de la diversaj karakteroj la aŭtoro faras tiupretekste sufiĉe sukajn portretojn. posta esploro de senhoma planedo estas okazo por impresaj priskriboj de strangaj sed verŝajnaj bestoj kaj pejzaĝoj. la revena vojaĝo pro ia difekto de eksperimenta kosmoŝipo glitigas la heroon kaj kelkajn kunulojn al "paralela universo", en kiu lia devena planedo ne tute samas, kvankam similas, kaj lia misio iel perdas sian sencon.

francis en ĉi tiu verko elmontras fortan rakontokapablon. liaj viglaj kaj satiraj priskriboj alternas laŭ ĝusta ritmo kun agado. kiam mi atingis la finon, mi tamen hezitis pri la senco de la tuto. ĉu tiun "mision sen alveno" oni komprenu kiel averton, ke noblaj celoj ne nepre koincidas kun la realo? mi pli suspektas, ke la aŭtoro liveris ĉi tie ian bravuraĵon, kiun oni povas nur aplaŭdi, kiel oni aplaŭdas kinaĵon kun multaj impresaj trukoj, sed kiu certagrade restas enhave malplena, do ia "romano sen alveno", kiun oni tamen plezure legas kiel distraĵon.

ĵ. vaŝe

Aline

aline / charles-ferdinand ramuz, trad. rené de saussure, komentis kaj prinotis vilhelmo lutermano - monda asembleo socia, 2007. - 125 p.

originalo el: 1905.

karlo-ferdinando ramuz (1878-1947) estis franclingva svisa verkisto. aline kalkuliĝas kiel lia unua romano kaj la titolo ankaŭ estas la nomo de la ĉefrolulo, juna svisa kamparanino. ĝi prezentas iom romantike malfeliĉan temon pri junulino gravedigita kaj forlasita de amato, kontraste al postaj ramuzaj verkoj, kiuj sin turnos al pli sociaj temoj.

aline jam enhavas la ĉefajn ecojn, kiuj poste famigis kaj misfamigis ramuzon. famon kaŭzis la sobra, atenta priskribo de la kampara medio svisia. la aŭtoro tenas sin iom malproksime de la rolantoj, sed li bildigas ĉiujn okazaĵojn freŝe, kiel ili mem bildigus. eĉ metaforoj zorge restas en la kampo de ilia ĉiutaga mondo: ŝi hezitis kaj ŝia koro tremetis kiel pomo ĉe pinto de branĉo.

misfamon kaŭzis la stilo. en dialogoj, sed ankaŭ en priskriboj, ramuz konservas la parolturnojn de svisaj popolanoj. oni riproĉis, ke li verkas per „malbona franca lingvo“, ja per celkonscie malbonigita lingvo. kaj li defendis sin asertante, ke tio estas parolmaniero akorda kun tio kaj tiuj, pri kiuj li verkas...

ĉi tiu reeldonita traduko havas plian intereson, ke ĝin publikigis en 1911 renato de saussure. renato de saussure famas pro epokfara eseo pri esperanta vortfarado. krom gramatikiste li aktivis do ankaŭ tradukiste. kiom sukcese? la tasko malfacilis, ĉar li devis iel sentigi la apartan stilon de la aŭtoro. tiuflanke li miaopinie nur duone sukcesis. al diversaj legantoj iuj frazoj sonos probable iomete pli strange, ol popole.

la reeldoninto interese komentas, krom pri la tradukinto, ankaŭ pri iuj proprecoj de frua esperanto. estas surprize ke apud tiom detalaj rimarkoj restas tekstaj eraroj eble konservitaj el la originala eldono: "fermetanta fojno" (fermentanta), "en sia kapo intermiksiĝis ĉiuspecaj pensoj" (lia), "iri ni en la arbaron" (iru?) kaj similaj. tiaj makuletoj tamen malabundas, ili ne ĝenos la legadon de bona mor-romano kun iom surpriza kaj elreviga fino.

ĵ. vaŝe

La longa vojo

la longa vojo / richard meye. - vieno: pro esperanto, 1990. - 138 p.

originala eldono el: 1935.

du viroj vagas de restejo al alia restejo por senhejmuloj. ili almozpetas, tiras siajn vivojn antaŭen, sen perspektivo, sen ribelo, sen plendoj, ĉu gaje? – eble eĉ gaje. iun tagon tamen ili renkontas bienulon, kiu donas al ili malgravajn sed stabilajn funkciojn kiel ĝardenisto kaj bibliotekisto. iu el la du amikoj ne sukcesas kaŝi de la bienulo, ke iam li estis fama muzikisto. sed instigoj kaj helpo, por ke li rekomencu sian karieron, fiaskas. post ioma tempo la alia vagulo deziras denove vagi, kaj li foriras. ankaŭ la dua reiras sur la vojon, sur la longan vojon, kaj post longa serĉo kaj diversaj aventuroj ili rekuniĝas, ĝis kiam morto de unu soligas la alian.

pri vivo de senhejmuloj tradicie temas en socikritika aŭ satira literaturo. ĉi tiu romano kondukas la temon al tute alia direkto: malmultaj roluloj en ĝi havas nomojn; malfacile oni divenus en kiu jaro, apenaŭ en kiu jarcento ili vivas; urboj kaj landoj estas sennomaj. el tiu sennomeco, el siaj simplaj frazoj, el sia senartifika prezento de homoj kaj sentoj, „la longa vojo“ ricevas iaspecan diafanecon. ŝajnas, ke la aŭtoro vidas senhejmecon kiel bildon de malkonstanta homa vivo, en kiu ĉio forpasas, eĉ fine fidela amikeco, kaj la animstaton de vaganto li vidas kiel plej trafan respondon al tiu malkonstanteco...

laŭ noto de la reeldonanto herbert mayer, la aŭtoro de tiu originala romaneto same diskretas kiel siaj roluloj: li vivis en germanio apud kolonjo kaj aktivis en la 1930aj jaroj. pri li oni scias nenion kroman.

ĵ. vaŝe

Regulus

regulus / lorjak. - ascoli piceno: edizioni gabrielli, 1981. - 340 p.

lorjak (oficialnome j. l. mahé) elektis kiel lokon por historia romano parizon, kaj kiel tempon la deksepan jarcenton. la medio estas la densa, vigla franca ĉefurbo, en kiu "regulus", korporaciestro de oraĵistoj kaj skabeno en la urba administro, iun tagon subite malaperas. la familio esploras, gazetisto priserĉas, la polico enketas... regulus siaflanke provas eskapi el sinsekvaj malliberejoj, provas diveni, kiu rabis lin kaj por kiu celo... la agado impetas, ĉiu parto enhavas surprizojn kaj lasas enigmojn por la sekvo.

kontraste al aliaj verkoj de lorjak, ĉi tiu ne impresas kiel distraĵo rapide redaktita. helpate de historiisto, la aŭtoro atente bildigis la medion, kaj plektis ĝian priskribadon en la agadon. la roluloj havas klarajn aspektojn kaj karakterojn, iom karikaturajn por amuzo de la leganto.

neeviteble la zorga prezento de historiaj objektoj, moroj, institucioj kaj aliaj necesigas abundan vortprovizon. plie lorjak senhezite uzas francajn hom- kaj loknomojn kaj iafoje parolas per kontrastoj, ironiaj troigoj aŭ metaforoj. iom rezignante pri kompreno de ĉiuj ĉi detaloj oni legos la tuton laŭ la taŭga, rapida ritmo de agado-rakonto, kiu plaĉos al ŝatantoj de la „tri muskedistoj“ aŭ aliaj similaj aventurromanoj en historia vesto.

ĵ. vaŝe

Marta

marta / eliza orzeszkowa, trad. ludoviko lazaro zamenhof. - bielsko-biała: kleks, 1999. - 256 p.

originalo el: 1872.
esperanta traduko el: 1910.
en la reto: http://www.esperanto.pl/page.php?tid=206000

fine de la deknaŭa jarcento juna vidvino kun filineto provas vivteni sin memstare. tra la pola ĉefurbo, varsovio, ŝi serĉas laboron, kiun ŝi kapablus plenumi: muzikinstruon, desegnadon, ŝtofovendadon, lingvoinstruon... ĉiajn aferojn tiam lernatajn de inoj, ĉiajn aferojn, por kiuj ilin oni malakceptas kiel profesiulojn, jen ĝentile, jen abrupte. la aŭtoro bildigas socion, kiu fortenas virinojn el profesia vivo.

siatempe la romano estis avangarda per sia temo, kaj tiurilate ĝi interese vidigas la intertempan evoluon de seksaj roloj en eŭropo. avangarda ĝi ne estis stile, kaj sekve post unu jarcento ĝia patosemo sonas eksmode:

Kun vizaĝo levita al la malluma ĉielo ŝi etendis ambaŭ manojn supren. Ŝia buŝo malfermiĝis kaj eligis neklaran ekkrion. Ĉu ŝi ĵetis al la stelplena ĉielo suferplenan plendon, ĉu ŝi elĝemis vorton de pardono, ĉu eble la nomon de sia infano? Neniu klare aŭdis.

tiu libro restas tamen referencverko. en ĝi zamenhof provis la lingvon internacian en traduko de modernepoka romano kun la riĉa vortprovizo necesa por priskribo de lokoj, homoj, sentoj kaj aferoj el ordinara vivo.

ĵ. vaŝe

Vivo de Zamenhof

Vivo de Zamenhof – reeldono kun aldonoj

Multaj el ni jam havas (aŭ eĉ pli bone, legis) la biografion "Vivo de Zamenhof". Ne multaj konfesos ke ili ĝin supraĵe legis (se entute legis). Tamen de la komenco ĝi estas historia dokumento, vera trezoro : Edmond Privat aperigis la unuan veran biografion de Zamenhof en 1920. Kompreneble la tono estas emfaza, ne nur pro la tiama stilo : la genion de la Majstro, Edmond Privat fervore admiris. Videble li same fervore amis la homon, kaj jam de la komenco komplete aliĝis al la idealo. Oni memoru ke li konatiĝis kun Zamenhof en 1905, tiam li estis adoleskanto, kaj tuj aktivis. Abundas adjektivoj, paroladaj insistoj, mallongaj sed insistaj frazoj. Li insistas pri la ideoj naskintaj la lingvon : ne temas nur pri simpla komunikilo, ĉar, oni konsentu aŭ ne, ĉiu ideo en Zamenhofo respondas al spirita evoluo de dikredanto. Oni ne povas ne emociiĝi antaŭ la forto de la idealo, kiuj regis la vivon de humanisto, ĝis ofero, kaj gvidis lin al pli kaj pli fortaj konvikiĝoj super gentaj kaj religiaj apartenoj, eĉ super la lingva demando. Alfrontiĝon inter laikemo de la esperantistaro kaj la firma religiemo de Zamenhof, simple sekvis iompostioma retiriĝemo, tute logike por profunde honesta homo.

Kion aldonas Ulrich Lins per la redaktado de tiu nova eldono ? En la enkonduko, li klarigas la kondiĉojn, en kiuj Edmond Privat povis verki biografion : unue dum Zamenhof ankoraŭ vivis okaze de renkontoj, due post lia forpaso, per dokumentoj kaj komentoj provizitaj de la familio. Laŭlonge de la teksto, Ulrich Lins zorge komentas per novaj informoj kiuj prilumas la iamajn asertojn. La tiaman kuntekston li evidentigas per komparado inter la Plena Verkaro de Zamenhof, kompilita de Ludovikito (Ito Kanzi), kaj la Originala Verkaro kompilita de Johannes Dietterle. La biografion li do efike kompletigas per historiaj informoj pri la cirkonstancoj.

Plej aktuala restas tiu biografio, ne nur ĉar ĝi konatigas intime la iniciinton de Esperanto, sed ankaŭ ĉar ĝi fidele reliefigas la ideojn de Zamenhof, kies idealo larĝe preterpasis nuran lingvon : se oni dubas, ke Esperanto estas io alia ol lingvo, oni simple legu tiun “Vivon de Zamenhof”. Pri la aŭtoro mem, oni ne maltrafu la finan resumeton de lia vivo, redaktitan de Ulrich Lins : Edmond Privat en si mem meritas tutan libron. Lia eksterordinara vivo estas ekzemplo de sindediĉo, engaĝiĝo, kaj videble konstanta scivolemo.

“Vivo de Zamenhof”, de Edmond Privat, redaktita de Ulrich Lins, kun notoj, bibliografio, indekso de la cititaj nomoj, biografieton de Edmond Privat (171p, eldonita de UEA 2007)

MHD por Le Monde de l'Espéranto

Tien

Antaŭ kelkaj monatoj, mi legis "Tien", ŝlosilon, kiu ebligas al mi eniri la malhelajn mensajn tavolojn.

La elfosado de io terura, kiu okazis infanaĝe, ne estis facila. Tiu rakonto, la seksperforto farita de kuzo dekokjara al knabeto sesjara estas gorĝprema, des pli ke la "frenezula" adolesko minacas strangoli la etulon se li plendos. Do, la etulo silentis dum jaroj. Okaze de studado pri psikologio, li provis kompreni la damaĝigajn implicojn, kaj li pardonis sian turmentiston.

Por atingi "Tien", nun necesas apogi manon sur specifan rokon de tre alta montaro. Malfermiĝanta fendego rivelas valon : magia la pejzaĝo, magiaj la homoj, kiuj senbalastiĝas de malamo, kolero, krueleco. Certe, iom da hipnozo povos helpi, ĉar la diablo ankoraŭ ne vaporiĝis ... kaj devas resti nur bonaj sentoj. Kiam ŝanĝiĝos nia mondo por esperigi harmonion ?

Sabine Ardouin

Homoj manĝantaj

homoj manĝantaj

homoj manĝantaj / hemmi yô, trad. doi ĉieko. - jokohamo: mevo-libroj, 2002. - 244 p.

j. hemmi, esplorĵurnalisto, vagas tra diversaj landoj. li rigardas, kion homoj manĝas, kaj kiel homoj manĝas. li ne nur rigardas, li demandas pri manĝaĵoj kaj manĝkutimoj, li gustumas, li kunmanĝas. eĉ en malriĉaj landoj, eĉ en landoj sub milito, eĉ en malliberejoj li enketas, kaj tra tiu simpla temo li ekkonas homojn kaj sociojn. li konkludas per kelkaj malpezaj pripensoj, sed la valoro de la libro kuŝas prefere en ĝia unuavide naiva, sed fakte klarvidiga prezento de vivkondiĉoj, en kiuj homoj persiste konservas tradiciajn manĝmanierojn.

ĉ. doi avertas, ke li devis rapidigi la tradukon por publikigo en 2002. eble pro tio restas manpleno da neklaraj vortoj en la teksto (ondolo, termanĝuo...). malgraŭ tio la rakonto fluas sentede, kaj mi volonte kunvojaĝis kaj ekkonis krotajn fiŝkaptistojn, tevendiston en vjetnama trajno, kafopreparantojn en etiopiaj vilaĝoj kaj multajn aliajn...

ĵ. vaŝe

Esperanto sen mitoj

ESPERANTO SEN MITOJ: Dua prilaborita eldono 2003

de Marcus Sikosek Antwerpeno: Flandra Esperanto-Ligo

paĝoj 367. ISBN 9071205703

Ĉi tiu libro, verkita de elstara esperantologo kun detalaj scioj pri la historio de la E-movado, estas tre eble la plej grava E-libro, kiu iam eldoniĝis, ĉar ĝi celas neniom malpli, ol la maturiĝon de nia komunumo. Je la unua fojo, tutsimple, esperantologo diras la veron, kun plena dokumentado, pri la troigoj, misasertoj kaj miskredoj, kiuj karakterizis multajn el la tradiciaj propagandistoj de la E-movado.

Oni ne devas kredi, ke ĉio tio estis trompintenca. Estas facile komprenate, ke homoj eĉ subkonscie inklinas misprezenti faktojn, kiam ili forte kredas, ĉu prave ĉu neprave, je la esenca boneco de sia afero.

La kritikoj de Sikosek (nun Van Dijk) elfoliiĝas en kadro de rekomendoj por taŭga kaj responsa informado pri E-o. Tiel la libro havas pozitivan aspekton, kaj ne riskas akuzojn pri subminado de la E-movado. La verko antaŭsupozas, ne neas, la dezirindecon de tiu tradicia strebado pliigi la nombron de E-istoj, kiu nomiĝas kutime "disvastigado".

La libro dividiĝas en sep sekciojn: senmitaj informado, komunumo, strategioj (manifestoj), subtenantoj, lingvo, planlingvoj ĝenerale, kaj la kulto de Zamenhof. En ĉiu sekcio la honestema leganto spiras bonvenan freŝan aeron, kaj eble sin aŭdas murmuri "Fine!" Eble estas tiuj, kiuj post la apero de tia verko ĝenas sin pri la estonteco de nia lingvo; sed necesas tre serioze konsideri, ke kiam ajna homgrupo atingas la stadion, kie ĝi efektive timas la veron, ĝi estas en profunda kaĉo.

Mi ne ripetos la enhavon de la libro; tion jam faris aliuloj. Sed je la dua lego mi rimarkis du punktojn, kiujn la unuan fojon mi pretervidis. Unu estas, ke Sikosek plurfoje uzas la vorton 'hobio' rilate E-on, kaj ĉiam kun pozitiva aŭ neŭtrala nuanco. Tio estas laŭ mi interesa. La alia estas pli-malpli severa kritiko al la Civito, specife surbaze de ties misprezentoj -- eble laŭ la aŭtoro la "organizitaj raŭmistoj" emas sekvi iom la tradician, nun diskredititan, vojon.

Kiugrade la verko de Sikosek efikas sur la E-movado(j) mi ne certas. Aktivuloj diras al mi, ke ĝi ja efikas, kaj ke E-informado nun multe pli respondecemas. Mi esperas, ke jes. Minimume, jam ne haveblas la senkulpigo "mi ne sciis".

Ken Miner

la nebulozo de andromedo

la nebulozo de andromedo / ivan efremov, trad. jurij finkel. - http://www.esperanto.mv.ru/Efremov/andromedo.html, 2006-2007. - ≈ 150 p.

originala titolo: „туманность андромеды“, 1955–1956.

j. finkel tradukis plurajn atentindajn verkojn el la sovetia sciencfikcio. dum la internacia ĝenro senlace bataligis homojn kontraŭ vilaj eksterteranoj, la sovetia skolo devis esti optimisma aŭ minimume instrua. ĝi do interalie revis, kiel la homaro povus progresi ne nur maŝine kaj teĥnike, sed ankaŭ socie kaj mense.

la nebulozo de andromedo estas malproksima galaksio, el kiu la leganto vidos nur misteran kosmoŝipon sur malproksima planedo. sed paralele al kosma vojaĝo, kaj pli interese, la agado situas sur estonta tero, kiun unuiĝinta homaro racie regas: klimato, terkultivo, energifontoj, transporto, instruado, belartoj kaj sociaj funkcioj aspektas alie kaj pli harmonie, ol en la nuna mondo.

kompreneble la loĝantoj de tia plibonigita mondo iom malreliefas. el ilia vivo ŝajne malaperis ne nur malpaco, sed ankaŭ ĉia metafiziko aŭ zorgo pri la senco de vivo. ili tamen ne estas aŭtomatoj: fervora sciencisto kaŭzas mortigan akcidenton kaj devas fronti la juĝon de kunhomoj kaj sian konsciencon.

la tradukinto ne ŝanĝis la stilon de la verko. oni do atendu iom longajn priskribojn kaj surprizajn vortordojn ("...ŝi forgesis pri staranta apude fotelo..."). kompense oni ĝuos pensinstigan rakonton okazantan en utopia sed ne realfremda mondo. la libro disponeblas en la reto kaj estas libere printebla.

ĵ. vaŝe

Febro

Febro (Istvan Nemere) - Hungara Esperanto-Asocio (Budapest, 1984), 132p

Dum jaroj, kiam mi staĝis en Kvinpetalo, rigardante la foton de virina vizaĝo sur la kovrilo de "Febro" de Istvan NEMERE, mi regule miris, ke mi ne ankoraŭ legis tiun romanon. Nun, farite sen bedaŭro !

Anna ! La nura ina persona nomo de la tuta libro. Ŝi pasie estas amata de Li, verkisto, la rakontanto. Anna, ŝia knabineca talio, ŝia rideto, ŝiaj etaj piedoj, ŝia ribela buklo, ŝia irmaniero, ŝia voĉo ...

Dum unu jaro ili renkontiĝas, pli kaj pli pasie, duonkaŝe. "Estas malfacile decidiĝi", murmuris Anna. Li diris "Anna kaj la somero. La somero estas Anna". Ĉiun someron finas aŭtuno", ŝi respondas.

Ĉu ŝia edzo, sterila, povos elporti la gravedan Anna ? Aŭdis kelkaj najbaroj akrajn vortojn. Poste kvelerego ekflamas. Laŭ la gazetoj, oni trovis Anna sur pavimo en la kuirejo, kiun inundis la gaso.

Li, rakontanto, revivas la lastan vojaĝon de Anna. Ili parolis samtempe : estu singarda, karega !

Li flamas febre. "La inĝeniero Danaï murdis sian edzinon, vi murdis". Telefone, afiŝe, telefone, la rakontanto turmentegas la inĝenieron. Ne sufiĉas ! La venĝo devos efiki. Li, amato de Anna, devos mortigi la murdinton. Fertubo taŭgas. Sed proksime de la vilao, virinoj parolas : antaŭ horo, li kriegis ke li mortigis sian edzinon. Arestis lin policanoj". Ĉu li sentos sin ŝirmata en karcero, ne plu turmentita per la frazo ?

Kaj li, amato de Anna, skribas ke la fajra dezirego, vivanta en li, estas ne nur blinda venĝo. Nun estas nun, kruela tempo nuna, tempo sen Anna.

Sabine Ardouin

Neokazinta amo

soneltiraĵo legita de mhd

Neokazinta amo

Ĉu tiu titolo estas nur la unua de la novelaro, aŭ ĉu ĝi bone resumas ĉion ? Foje la roluloj maltrafis ion, aŭ okazon kapti amon, aŭ manieron mildigi disiĝon, ŝanĝi sian sorton. En aliaj, la vivo ironie kondukas al dolĉamara konkludo. Kaj kompreneble, ĉio rilatas kun amo kaj disiĝo, en gulago same kiel en familio aŭ individuaj rilatoj.

Kiel diras Sten Johansson en la antaŭparolo, Lena Karpunina ne juĝas : ŝi priskribas viverojn kvazaŭ ŝi preterpasante kaptis situaciojn, momentojn, en ilia esenco. Kvazaŭ ŝi, meze de vortoj kaj agoj, trovis ĝuste tiujn, kiuj entute ŝanĝos la sorton de la roluloj, ĉar ne estas multe da elekteblecoj, se oni maltrafas la ĝustan momenton ...

Kun Lena Karpunina, nenio hazarda en la scenoj de la ĉiutaga vivo. Ĉiu detalo reliefigas vivkondiĉojn, tiukaze profunde stampitajn de kolektivismo kaj manko, en « dikens-aj » rakontoj. Malproksimen senditaj familianoj iom post iom fremdiĝis en foraj regionoj, en industriaj postenoj kaj amasloĝejoj, ekzilitoj iras de suno al frosto. De tempo al tempo, feliĉe aŭ ne, la familio retrovas parton de si, kompletiĝas por feliĉa momento, kaj disiĝas denove.

Kontrasta novelaro, ĉiam iom amara. Se Lena ne rezignis humuron en « Paradizo de sultanoj », aliloke amareco najbaras kun distanciĝema kolero. Pli ribela tono ekzemple regas la rakonton pri « La bestamikoj », kiam temas pri malfideleco al forgesita bonfarinto. Sed en tragika etoso, la tono restas neŭtrala, la aŭtoro scipovas malaperi malantaŭ siaj roluloj. En la lastaj noveloj montriĝas, kiel gulago ankoraŭ longe hantos memorojn kaj imagojn per miloj da suferoj. Ŝajnas ke Lena Karpunina fariĝis la voĉo de malaperintoj, heroldo de suferintoj por niaj forgesemaj oreloj : estu ĉiam tombo, epitafo, rakonto.

Okazis ke mi legis la novelaron en lando kie dum jaroj regis banditismo, ekstremismo kaj terorismo. La dupaĝa teksto « La feliĉo » akurate donis vortojn al la pensoj. Mi malkovris, ke por koncernatoj, teroro ne malaperas : tie minaco ŝvebas en la aero, kaj iuj opinias, ke la monstro nur atendas por vekiĝi denove. Kaj la frazo « mi demandas min, ĉu ni ankoraŭ povas esti feliĉaj », subite trovis signifon ankaŭ por mi. Ne hazarde Lena Karpunina portas siajn vortojn en niajn hejmojn.

« Neokazinta amo » de Lena Karpunina (FEL 2007)

MHD por Le Monde de l'Espéranto

Mortopuno, faktoj kaj dokumentoj

Soneltiraĵo legita de Mhd

For de komplika kaj harfenda argumentado, temas pri logika rezonado pri kompletaj senutilo kaj nocado de portopuno. Tri partoj egale konsistigas la libron : voĉoj de artistoj, voĉoj de kondamnitoj, faktoj. Estas interese konatiĝi kun klasikaj tekstoj kies karakterizo estas, ke ili bedaŭrinde restas aktualaj. Kaj la faktoj mem, se estus dubo, rapide konvinkus vin, ke mortopuno restas makulo en modernaj civilizoj, kvankam mi ne tute kunsentas la (tamen singardeman) optimismon de la redaktantoj prie, kiam ili esperas rapidan ŝanĝiĝon de la monda situacio.

Tia verko devus esti la unua el tuta serio : post du-tri jaroj oni ŝatus ricevi liveron de aktualaj progresoj aŭ malprogresoj, laŭmezure de diskonigoj pri aliaj landoj kaj novaj faktoj, ĉar oni povas antaŭvidi ke tiurilate la afero daŭre restos aktuala. Interalie mi ŝatus trovi pripensadon pri evoluado de la publika opinio pri mortopuno rilate amasmortigojn en religia kunteksto : la publiko ŝanĝis sian referencsistemon kaj emas indulgi mortopunon kiam temas pri tiaj hororoj. Kiom da homoj nun pravigas turmentadon de kaptitoj post bombatenco, same kiel aliaj opinias pravigendaj mortŝtonadon post adulto, kaj tiun socian morton kiun konsistigas tranĉado de mano kaj piedo post ŝtelo ? La komparon faras mi, eĉ se ĝi estas malfacile eltenebla. Tiukampe la libro konservas sobran linion kaj preferas, kiel referenc-dokumento, liveri pens-materialon anstataŭ sango kaj malfacilaj komparoj.

Cetere, ĝuste ĉar la elekto de klasikaj referencoj ne devis esti facila pro ties nombro, mi certas ke pliaj tekstoj meritas siavice trovi ĝustan lokon en nova eldono. Ĝi do, espereble, estas enkonduko al ampleksa kaj longdaŭra, informa laboro por konsciiĝo kaj volonta rifuzo tutmonda, kontraŭ ĉiaforma mortopuno.

Menciindas ke la libro estas kolektiva laboro de juna teamo kaj por la tradukoj de klasikaj tekstoj, kaj por la verkado, kun egala stilo kaj facila lingvaĵo. Por belaspekta libro, la prezo ankaŭ allogas, dank'al kooperativa eldono. Vi ankaŭ rajtas elŝuti la unuajn paĝojn senpage de la SAT-eldonkooperativa paĝaro por juĝi mem.

« Mortopuno, faktoj kaj dokumentoj » (SAT-Eldona Fako Kooperativa, julio 2007), 150 p, 8 €

MHD por Le Monde de l'Espéranto

Tielas Vivo

Tielas Vivo, Kore

Mi jam ŝatis la unuajn kantojn de Kore, kaj ŝatas tiujn. Ŝanĝiĝas iomete la stilo : pli ĵaza, pli danciga, pli latina, malpli roka. La voĉo ligas ĉion, en harmonia tuto. Ankaŭ la voĉon mi ŝatas. Alta, ĝusta, energidona.

Forestas la unuaj kunuloj. Kris Spitzer trovis inspiron denove kun Fiks' kaj David Hadjadj, eĉ se ni scias ke li ne silente atendis tiun momenton por plu kanti. Tion tuj rakontas la unua kanto. En la dua kanto mi sentis enuon, io mankas en ĝi, malgraŭ amuza teksto. Feliĉe en « Laŭ mi », genia gitarludado levas dubon, kaj poste oni nur lasu sin gvidi. Plej ŝatataj estas « Pro mi », kaj « laŭ mi », sed plej kantata de filo mia estas la balado « Promeso via » : estas io por ĉiu en tiu disko.

Sur la interreto mi legis recenzon iom severan pri « Mi brilu plu », en adaptado de « The show must go on », de Queen. Mi ne povas kredi ke Kore simple celis kanti kiel Freddy Mercury, por pala imitado (esence asertas alia recenzo). Mi refoje aŭskultis per nova orelo : Freddy Mercury estas neimitebla, kaj evidente Kris Spitzer ne tion celis. Ne temas nur pri voĉforto. La interpretado kaj la muzikaranĝo estas tute malsamaj, kaj la traduko evidente ankaŭ rolas : dum F. Mercury luktis por kelkaj pliaj kant-momentoj, Kris Spitzer funebras. Jes, tre ŝatindas la maniero reveki tiun kanton kun plia dimensio, tiu de pasinta tempo, en kiu nostalgio regas.

Krom « mi brilu plu », la aliajn kantojn plejparte Kris mem verkis. Laŭdire, li lernis Esperanton ĝuste por kanti en tiu lingvo. Se tiel, bela sukceso.

En tiu disko vi rajtas ricevi ankaŭ malnovajn kantojn de Kore, kiujn mi definitive ŝatas, interalie « Nova Vivo » kaj « Drag Queen ». Kvankam « Drag Queen » ne plaĉis al ĉiuj pro la vortoj, laŭ mi ĝi kun profundeco simple reliefigas kontraŭdirojn de homa sorto.

La malnovaj kantoj rimarkinde harmonie sekvas la novajn, tio signifas ke Kore jam delonge ne plu bezonas serĉi sian stilon, sed tute unike brilos plu en la esperantista ĉielo.

« Tielas Vivo » de Kore (Vinilkosmo 2007), rekte mendebla de http://www.vinilkosmo.com/

MHD por Le Monde de l'Espéranto

Kun diablo en la korpo

Kun diablo en la korpo

Kun diablo en la korpo / raymond radiguet, trad. michel duc goninaz. - Novjorko: Mondial, 2006. - 140 p.

Originala titolo: „le diable au corps“.

La aŭtoro, Rajmundo Radige, mortis junaĝe en 1923. Li postlasis du romanojn kaj pli mallongajn tekstojn. Li famas en beletraj rondoj, sed probable ne tre vaste ekster franclingvaj landoj.

Simile al Marcelo Prust, R. Radige bildigas la altan socion kaj subtile prezentas animojn, sentojn kaj homajn rilatojn. sed kontraste al la ampleksa prusta stilo, la frazoj de P. Radige mallongas, funkcias per komparoj, taksoj, kaj ofte finiĝas sentence. Per tio li proksimas al la tono de francaj klasikaĵoj deksepajarcentaj. M. Duc Goninaz tradukas elegante, sen francismoj kaj tamen bone konservante tiun atentopostulan tonon.

La temo de la romano relative banalas: ĝi estas amaventuro, kiun rompas socia premo kaj fine morto. La sola maloftaĵo estas, ke ĝi okazas inter juna tromatura knabo kaj kelkajn jarojn pli aĝa virino, kies edzon la unua mondmilito fordevigis. La aŭtoro analizas la mikson de memcentreco kaj sindonemo, en kiu implikiĝas la geamantoj. Radige travivis similan amaferon estante dekkvarjara, kaj verkis la romanon deksepjara.

Ĵ. Vaŝe

Arne, la ĉefido

La soneltiraĵon legas Klara (klaku dufoje por aŭskulti)

Arne estas infano, kiu loĝas en vikinga vilaĝo. Patro Björn estas la ĉefo de la vilaĝo, en la mezepoko. En tiu momento, oni kutimas havi sklavojn, por paŝti la bovinojn, refari la tegmentojn, prepari manĝojn, ktp. Trumbe kaj Ilja estas sklavoj, kaj apartenas al Patro Björn.

Iam alvenas ŝipo sur la golfeto. La vilaĝanoj timas, ĉar povas esti piratoj. Piratoj mortigas, ŝtelas, perfortas, ktp. Tial beboj, infanoj, virinoj kaj brutaroj foriras al aliaj vilaĝoj. La viroj restos en la vilaĝo por batali.

Ankaŭ Arne foriras kun sia familio kaj Trumbe. Aventuro komenciĝas.

Mia patrino legis al mi la libron. Ĝi estas tre facila, kaj ne tre facila : la vortoj estas tre facilaj, sed kelkaj frazoj ne estas facilaj. Sed mi bone komprenis. Mi ŝatis la bildojn. Mi trovis la libron super-genia !

Pulinet' kaj Panjo

Malvivaj animoj

Aldono je la 15a de oktobro : soneltiraĵo legita de Sabina

Ĉu la odiseo de Paŭlo Ivanoviĉ Ĉiĉikov klarigos al ni, kio estas tiu ŝajna mistifikanto ? Ĝis fino oni dubas pri tiu bonedukita, bonintenca homo, kiu adaptiĝas al la diversaj personoj renkontitaj, okaze de ekserĉo de malvivaj animoj – sed ne inaj !

Do, nia heroo ĉirkaŭiris per sia fraŭla kaleŝo. Haltante en gastejo, kie li prezentis sin « kolegia konsilisto, bienulo ». Tiamaniere, li prezentis sin al la gubernatoro, la prokuroro, la prezidanto de la ĵugĉambro, la policestro kaj mezgravaj sinjoroj, kies edzinoj, bonedukitaj damoj, ne mungas, sed « malpezigas la nazon ».

Tutan semajnon, Ĉiĉikov estis akceptata en la hejmo de tiuj afablaj personoj. Li profitis por paroli pri la censolisto ne ĝisdata. Do la bienuloj devis pagi imposton, eĉ por la malvivaj animoj. Ĉiĉikov proponas, ke li aĉetos tiujn animojn neekzistantajn. Sed, se kelkaj (ekzemple la avarulo Pluŝkin) sin ne turmentas, aliaj pensas freneziĝi, « kvazaŭ turbulo kirlis la urbon ». Aliaj onidiroj eksplodas : Ĉiĉikov intencas forrabi la filinon de la gubernatoro. Nekredeble. Li eĉ falsis biletojn! Kion kredi ? La aŭtoritatoj ricevis raporton, ke « iu » bandito cirkulas tra Rusio. Leginte tion, la prokuroro havis eĉ koratakon, kaj la aliaj mezgravuloj denove sin renkontas por decidi ĉu Ĉiĉikov estis sendita de la sekreta komisiono.

« Do, kiel ni agu, diris la prezidanto ? Ni devas denove pritrakti konvene la aferon kaj prudente decidi kio estas Ĉiĉikov. »

Rilate la aŭtoron, li verkis apartan ĉapitron pri la origino de Ĉiĉikov : gepatroj nobeloj, ĉu herede ĉu pro persona merito. Infaneco « acida, neafabla ». Jen konsiloj de la patro : « amikiĝu nur kun pli riĉaj, kaj vi ĉion faros, ĉion atingos per la kopeko. » Ĉio ligita al la riĉeco kaj bonstato impresis la junulon. Li laboris, laboregis, neniam montris kompatemon, neniam ebriiĝis. Li preskaŭ fianĉiĝis, forte kaj pacience li eltenas ĉion. Li tre bone lernis la doganan metion, kaj oni promociis lin range kaj postene.

Post tre prospera periodo, trafis lin malfeliĉo. Necesis hipoteki lian lastan terenon. Sed en la kapo de nia heroo formiĝis stranga ideo : li entreprenis viziti diversajn regionojn, precipe tiujn, kiuj suferis pro epidemioj, akcidentojn, kaj ceterajn plagojn. Li povus aĉeti malkare necesan nombron de malvivaj animoj por transklokado al vilaĝo, kiun li povos nomi « Ĉiĉikova vilaĝo ». La aŭtoro konfesas, ke se en la kapo de Ĉiĉikov ne aperus tiu ideo, tiu ĉi verko ne venintus.

Mi multe ridis.

En tiu tempo, raportas la aŭtoro, la bordoza vino speciale « Sotern » estis taksita en Rusio, same kiel Ĉampanjo. Ĉu jam temas pri kaŝita reklamo ?

Sabine Ardouin

Ĉu ili diras al ni la veron

"ĈU ILI DIRAS AL NI LA VERON ?"

El la antaŭparolo de la tradukinto : "La celo de tiu libro ne estas fingromontri iun popolon, iun reĝimon. Kiu homa grupo povas aserti ke ĝi fieras pri ĉiuj siaj agoj ? De la norda ĝis la suda hemisfero ekzemploj de homaj krueleco kaj avideco abundas. La faktoj de la raportoj en "Ĉu ili diras al ni la veron ?" helpu la leganton pripensi la homan konduton por trovi pli da ekvilibro en si mem kaj sekve alporti pli da ekvilibro en la funkciado de homaj socioj. Tio estas mia deziro.

Franciska Toubale

Formato : 184 x 257 mm. 222 paĝoj. Prezo : 12 € + afranko. Mendebla ĉe SAT, 67 avenue Gambetta, FR-75020 Paris. Rete : satesperanto@free.fr

Recenzo pri Cxu ili diras al ni la veron ? - Neimagebla perforto, de Fonduso por Nord-koreaj Rifugxintoj kaj Centro de Informoj pri Nordkoreaj Homaj Rajtoj, 220pagxa elangligo de Franciska Toubale eldonita de SAT, 2007

UF! Kian momenton mi travivis legante tiun cxi libron... Teruran !
Laux mia kompreno, estis diskutoj dum 79a SAT-Kongreso pri cxu eldoni la libron... kun timo aspekti ridinda post kelkaj jaroj, kiam oni eble malkovrus, ke cxio cxi estas nur propagando kaj mensogo. Tiun timon, mi principe komprenas, sed mi nun opinias, ke se SAT estintus ne publikiginta gxin, SAT aspektus multe pli nauxza ol ridinda, kiam oni kapablos konfirmi, ke tio ekzistas (-is, espereble).
La dokumento prezentigxas, kiel kolekto de jam publikigitaj kaj nove kompletigitaj atestajxoj liveritaj de eksmalliberul(in)oj kaj eksgardistoj pri siaj travivajxoj en Nord-Koreiaj retenejoj. Post mallonga antauxparolo de Franciska Toubale kaj iom pli longa de Kim Sang-Hun, estas enkonduko donanta superrigardon pri diversaj atestajxoj antauxe publikigitaj (de Amnestio Internacia interalie), pri ilia nekonateco pro politika situacio en Sud-Koreio, suspekto pri propagando kaj gxenerala publika neinteresigxo kaj fine klariganta la celon (plu evidentigi la tragedion disvolvigxantan en tiu lando) kaj la metodologion. La enkondukaj vortoj reliefigas ankaux la fakton, ke kelkaj atestoj estas ne tute fidindaj kaj do plu esplorendaj sed ankaux, ke ili ebligas diskonigon kaj konsciigon pri okazantajxoj. Tio cxi gravegas : ke eksmalliberuloj, sciu, ke ilin ni ne forgesas. Sekve kusxas rapida prezento de cxiu atestanto, antaux ol aliro al la teruraj atestoj.
La atestaro dividigxas en cxapitrojn laux diversaj agoj priskribitaj (arbitra reteno ; vivkondicxoj en retenejoj ; laborkondicxoj ; nutrajxo- kaj sano-kondicxoj ; terurajxoj - kvazaux la antauxaj cxapitroj priskribus paradizajn scenojn... - kaj punoj ; torturo ; infanoj en malliberejo ; ekzekutoj, murdoj kaj mortoj). Cxiu cxapitro estas enkondukita per klarigoj pri kunteksto, fidindeco aux dubindeco de atestoj. La rakontoj estas faritaj per simpla lingvajxo frapa. Kaj frapado estas terure ripetigxanta en cxiuj atestoj. Kiel homo povas tion suferigi al alia ? Nur per bestigado de la alia. Kaj kiom povas elteni homoj ! La sinsekvo de atestoj estas kor-sxira kaj nauxza, tiom ili plifirmigas sin reciproke, en granda rondo horora, el kiu la leganto eliras sxancelpasxa, provante reorientigxi dank'al kelkaj serenigaj finaj vortoj, sed konkludo malestas : cxiu restu kun propraj imagoj...
Tamen iom strange impresas la kelkaj linioj pri SAT sur folio tuj post lasta atesto pri graveda virino malbone traktita cele indukti aborton... Realoj fojfoje kolizias.
Mi nur povas kuragxigi vin acxeti kaj legi tiun cxi libron, ecx se ofte mi mem min demandis, cxu mi havos forton elteni gxis la fino ? Mi gratulas F. Toubale pri sxia traduko kaj SAT pri plenumo de sia laboro : klerigado cele al emancipigxo.

Robin BETO 35717